Του Δρα Αλέξανδρου Αντωναρά*
Με την Ευρωπαϊκή Οδηγία CSRD και τα ESRS να ανεβάζουν τον πήχη της διαφάνειας, τις πρόσφατες παρεμβάσεις του Omnibus να εκσυγχρονίζουν αλλά και να μεταθέτουν χρονικά τις απαιτήσεις του κανονιστικού πλαισίου, την προώθηση της CSDDD για δέουσα επιμέλεια και την αναθεώρηση SFDR/Ταξινομίας, η στοχευμένη εκπαίδευση και κατάρτιση σε όλα τα επίπεδα των κυπριακών επιχειρήσεων καθίσταται αναγκαία συνθήκη για αξιόπιστη συμμόρφωση, ώριμη διακυβέρνηση και ουσιαστικό κοινωνικό αποτύπωμα.
Το στοίχημα της μετάβασης στην ουσία
Η συζήτηση στην Ευρώπη και στην Κύπρο μετακινείται από τη συμμόρφωση και την αναφορά δεδομένων προς τη διακυβέρνηση της απόδοσης και τη δημιουργία αξίας για την κοινωνία. Οι επιχειρήσεις καλούνται να τεκμηριώσουν επιδράσεις, να θέσουν μετρήσιμους στόχους και να συνδέσουν το ESG με τη στρατηγική, τον προϋπολογισμό και το επιχειρηματικό μοντέλο. Όλα αυτά απαιτούν νέους ρόλους, νέα εργαλεία και κυρίως νέες δεξιότητες. Σε αυτό το περιβάλλον, η εκπαίδευση και επιμόρφωση γύρω από τη βιωσιμότητα, μαζί με την πανεπιστημιακή έρευνα που τροφοδοτεί τεκμηριωμένη πολιτική και πρακτική, αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από ποτέ.
Η νέα προσέγγιση στην εκπαίδευση για τα ESG δεν περιορίζεται στο «τι πρέπει να δημοσιεύσω». Εστιάζει στο «πώς διαχειρίζομαι κινδύνους και ευκαιρίες σε όλο τον κύκλο αξίας». Αυτό σημαίνει διεπιστημονικά προγράμματα που φέρνουν στο ίδιο τραπέζι στελέχη από διαφορετικούς τομείς, όπως χρηματοοικονομικά, λογιστική, νομική, μηχανική, πληροφορική, μάρκετινγκ και δημόσιες σχέσεις. Σημαίνει μαθησιακές διαδρομές που συνδυάζουν σύντομα micro-credentials με πλήρεις μεταπτυχιακές σπουδές, ώστε επαγγελματίες σε διαφορετικά στάδια καριέρας να αποκτούν στοχευμένες ικανότητες και να τις «μετατρέπουν» σε αναγνωρισμένα προσόντα. Σημαίνει μάθηση βασισμένη σε πραγματικά προβλήματα, με εργαστήρια και «ζωντανές» μελέτες περίπτωσης από κλάδους καίριους για την Κύπρο, όπως ο τουρισμός, οι κατασκευές, η ναυτιλία, οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και η ενέργεια. Σημαίνει επίσης συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης και της κοινωνίας των πολιτών, ώστε τα στελέχη που θα επιμορφωθούν να βλέπουν το αποτύπωμα των αποφάσεων πέρα από τα όρια της επιχείρησης.
Οι δεξιότητες «της επόμενης μέρας»
Στο επίπεδο δεξιοτήτων, τα κριτήρια ESG του 2026 απαιτούν ισχυρές ικανότητες στην ανάλυση διπλής ουσιαστικότητας, στη χαρτογράφηση της αλυσίδας αξίας και στη δέουσα επιμέλεια σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Χρειάζεται κατανόηση των έμμεσων εκπομπών, ιδίως των Scope 3, και ικανότητα κλιματικών σεναρίων που υποστηρίζουν λήψη αποφάσεων. Καθοριστικής σημασίας είναι η ορθή διακυβέρνηση των δεδομένων, που εκτείνεται από τον καθορισμό δεικτών έως τη διασφάλιση ποιότητας, τη χαρτογράφηση ροών και τις σαφείς εσωτερικές αρμοδιότητες, μαζί με την επάρκεια σε ψηφιακή αναφορά και σχήματα σήμανσης, ώστε τα δεδομένα να είναι μηχανικά αναγνώσιμα. Τα στελέχη που ασχολούνται με τα ESG και τις Εκθέσεις Βιωσιμότητας καλούνται να «μιλούν» τόσο τη γλώσσα των προτύπων και της διασφάλισης όσο και τη γλώσσα της στρατηγικής, των επενδύσεων και της λειτουργικής αποτελεσματικότητας. Αυτή η διασταύρωση γνώσεων είναι που αυξάνει την αξία της επιμόρφωσης για διοικητικά συμβούλια, διευθύνσεις χρηματοοικονομικών, προμηθειών, ανθρώπινου δυναμικού και λειτουργιών.
Η επιμόρφωση στελεχών χρειάζεται εξίσου νέα αρχιτεκτονική. Προγράμματα για μέλη διοικητικών συμβουλίων εστιάζουν στον ρόλο της εποπτείας, στην ενσωμάτωση στόχων βιωσιμότητας στις αμοιβές και στην ευθυγράμμιση με τη στρατηγική κινδύνων. Μαθήματα για CFOs και ελεγκτικές ομάδες ασκούν τη σύνδεση μη χρηματοοικονομικών δεικτών με την αποτίμηση, τον προγραμματισμό κεφαλαίου και την ετοιμότητα για διασφάλιση. Επιμορφώσεις για στελέχη των τμημάτων HR και Προμηθειών δίνουν εργαλεία για εταιρικό σκοπό με ουσία, για αξιολόγηση προμηθευτών και για κοινωνική αγορά εργασίας χωρίς αποκλεισμούς. Η μορφή πρέπει να είναι ευέλικτη, με υβριδική παράδοση, μάθηση στον χώρο εργασίας και mentoring, ώστε οι αλλαγές να ενσωματώνονται στην καθημερινή λειτουργία της επιχείρησης.
Η ακαδημαϊκή έρευνα ως μοχλός ανάπτυξης
Αν η εκπαίδευση φτιάχνει δεξιότητες, η πανεπιστημιακή έρευνα παράγει το αποδεικτικό υλικό που χρειάζεται η αγορά και η πολιτεία. Η Κύπρος θα ωφεληθεί από συστηματικά, διαχρονικά datasets για ESG επιδόσεις ανά κλάδο, που θα συνδέονται με παραγωγικότητα, μισθούς, απασχόληση, καινοτομία και πρόσβαση σε χρηματοδότηση. Έρευνες πεδίου πάνω στις κοινωνικές επιδράσεις, από την ποιότητα των θέσεων εργασίας και τα έμφυλα μισθολογικά κενά μέχρι την ασφάλεια εργοταξίων και την ένταξη μεταναστών εργαζομένων, θα βοηθήσουν να διαμορφωθεί ένα κοινό λεξιλόγιο δεικτών και στόχων. Αναλύσεις σε επίπεδο εφοδιαστικής αλυσίδας, με χρήση εναλλακτικών πηγών δεδομένων και τεχνικών ανάλυσης δικτύων, μπορούν να εντοπίσουν συγκεντρώσεις κινδύνου και ευκαιρίες για κοινές παρεμβάσεις. Η έρευνα οφείλει να μετρά αποτελέσματα και όχι μόνο δράσεις, να αποσαφηνίζει τη σχέση αιτίου και αποτελέσματος με τεκμηρίωση, και να αξιολογεί το κόστος σε σχέση με το κοινωνικό όφελος. Όταν οι μεθοδολογίες είναι ανοιχτές και αναπαραγώγιμες, χτίζεται εμπιστοσύνη γύρω από τα συμπεράσματα.
Η γέφυρα από την έρευνα στη χάραξη πολιτικής και στην εταιρική πρακτική δεν χτίζεται από μόνη της. Απαιτείται τακτικός διάλογος με ρυθμιστικές αρχές, επαγγελματικούς φορείς και τράπεζες, ώστε τα ευρήματα να μεταφράζονται σε πρότυπα, κατευθυντήριες γραμμές και μηχανισμούς κινήτρων. Χρειάζονται εργαλεία απλοποίησης για μικρομεσαίες επιχειρήσεις, με βασικούς δείκτες και πρακτικούς οδηγούς, διότι μεγάλος όγκος της κυπριακής οικονομίας βρίσκεται εκεί. Η χρηματοδότηση μπορεί να γίνει μοχλός αλλαγής, όταν τα τραπεζικά κριτήρια ενσωματώνουν ουσιαστικούς κοινωνικούς δείκτες και όταν οι επιχειρήσεις υποστηρίζονται στην παραγωγή αξιόπιστων δεδομένων. Η δημόσια πολιτική μπορεί να αξιοποιήσει αποτελέσματα έρευνας για να προωθήσει κοινωνικά υπεύθυνες δημόσιες προμήθειες, αναβάθμιση δεξιοτήτων, και πλαίσια για δίκαιη μετάβαση στις περιοχές που επηρεάζονται περισσότερο από την ενεργειακή αλλαγή. Κοινές πλατφόρμες διαφάνειας και ανταλλαγής καλών πρακτικών θα μειώσουν το κόστος συμμόρφωσης και θα αυξήσουν τη σύγκλιση.
Στρατηγική ευθύνη και κοινωνική συνοχή
Το κοινωνικό αποτύπωμα δεν είναι αφηρημένη έννοια. Μετριέται στην ποιότητα και τη σταθερότητα της εργασίας, στην υγεία και ασφάλεια, στην ισότητα ευκαιριών, στο ποσοστό τοπικών προμηθειών, στην υποστήριξη των νέων και των ευάλωτων, στη συμμετοχή σε καινοτομία με τοπικό όφελος. Σε νησιωτικά οικοσυστήματα όπως το δικό μας, η ανθεκτικότητα σε κλιματικές πιέσεις, η διαχείριση υδάτων, η κυκλική οικονομία σε τουρισμό και κατασκευές και η βιώσιμη κινητικότητα έχουν ιδιαίτερη σημασία. Όταν μια εταιρεία δημοσιεύει στόχους και εξηγεί ξεκάθαρα πώς αυτοί συνδέονται με τις επενδύσεις, τις αλυσίδες εφοδιασμού και τις δεξιότητες των ανθρώπων της, τότε δημιουργεί πραγματική αξία και επηρεάζει θετικά την κοινωνική συνοχή. Η μέτρηση δεν είναι αυτοσκοπός, είναι εργαλείο μάθησης και λογοδοσίας.
Καθώς οδεύουμε προς το 2026, το ζητούμενο για τις κυπριακές επιχειρήσεις είναι να αντιμετωπίσουν το ESG ως στρατηγική διαχείριση, και όχι ως γραφειοκρατική υποχρέωση. Η συνεργασία με πανεπιστήμια για συν-διαμόρφωση προγραμμάτων επιμόρφωσης, για έρευνα πεδίου και για πειραματισμό σε πραγματικά περιβάλλοντα θα επιταχύνει την πρόοδο. Η επένδυση σε δεδομένα, σε συστήματα και σε ανθρώπους θα αποδώσει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, πρόσβαση σε κεφάλαια και ισχυρότερη κοινωνική άδεια λειτουργίας.
Σε αυτή την πορεία, τα πανεπιστήμια και οι ερευνητές δεν αποτελούν απλώς συνοδοιπόρους, αποτελούν κρίσιμη υποδομή του οικοσυστήματος. Παράγουν ανεξάρτητη γνώση, αναπτύσσουν εργαλεία μέτρησης και αξιολόγησης, δημιουργούν ανοιχτά και διαλειτουργικά σύνολα δεδομένων και εκπαιδεύουν τις ομάδες που θα μεταφράσουν την πολιτική σε πράξη. Μέσα από living labs, συμπράξεις με επιχειρήσεις και θεσμούς, αξιολόγηση πολιτικών και ανάλυση κόστους-οφέλους, η ακαδημαϊκή κοινότητα επιταχύνει την υιοθέτηση λύσεων που είναι τεχνικά αξιόπιστες, οικονομικά εφικτές και κοινωνικά δίκαιες. Αν επενδύσουμε συνειδητά σε αυτή τη σχέση εμπιστοσύνης, η Κύπρος μπορεί να περάσει από αποσπασματικές πρωτοβουλίες σε συστηματική, τεκμηριωμένη και μετρήσιμη εταιρική υπευθυνότητα, με τα πανεπιστήμια και τους ερευνητές στην πρώτη γραμμή της αλλαγής.
*Αναπληρωτή Καθηγητή, Σχολή Διοίκησης Επιχειρήσεων, Corporate Sustainability and Responsibility Centre, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας
Διαβάστε επίσης: Προκρίνοντας από το άλφα έως το ωμέγα τη βιωσιμότητα