Του Κυριάκου Ε. Γεωργίου*
«Ανασήκωσε την πλάτη κι απόσεισέ τους, Πενταδάκτυλέ μου, ανασήκωσε την πλάτηκι απόσεισέ τους»
Κώστας Μόντης
Το καλοκαίρι του 1974 ήταν ένας καθοριστικός σταθμός στην Ιστορία της Κύπρου. Για τη γενιά μου σηματοδότησε τη βίαιη και πρόωρη ενηλικίωση που καθόρισε το υπόλοιπο της ζωής μας. Αυτό που γίναμε και αυτό που είμαστε. Έχουμε βεβαίως τύψεις, ενοχές και έγνοιες γιατί μετά από 65 έτη από την Ανεξαρτησία της Κύπρου και 51 έτη από την τραγωδία του 1974 η Κύπρος παραμένει διχασμένη και όμηρος της Τουρκίας και επειδή αντιμετωπίζει κρίσιμα, υπαρξιακά προβλήματα στα οποία θα έπρεπε από καιρό να δοθούν λύσεις.
Στη συνέχεια από το προηγούμενο κείμενο το οποίο ασχολήθηκε με την περιοχή η οποία ευρίσκεται υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας, το κείμενο αυτό ασχολείται με την οικονομία και τη δημογραφία της περιοχής η οποία δεν ευρίσκεται υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η έρευνα έχει γίνει εν μέρει με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης (Artificial Intelligence is neither αλλά αυτό είναι ένα επόμενο άρθρο).
Πόσοι ζουν στα κατεχόμενα;
Δυστυχώς δεν υπάρχει μια ασφαλής εκτίμηση για τον αριθμό των ανθρώπων που διαμένουν στην κατεχόμενη Κύπρο. Εκτιμήσεις της Αμερικανικής Κυβέρνησης (CIA – World Fact Book ) υπολογίζουν τον πληθυσμό της Κύπρου για το 2024 στο 1.320.525. Η αντίστοιχη εκτίμηση της Παγκόσμιας Τράπεζας για το 2024 είναι 1.344.976. Λαμβάνοντας υπόψη τις δύο εκτιμήσεις που συμπεριλαμβάνουν τους κατοίκους στο βόρειο μέρος της Κύπρου, τότε αν ο πληθυσμός της Κύπρου είναι 1,33 εκ. και 0,923 εκ. ζουν στις ελεύθερες περιοχές τότε στις κατεχόμενες περιοχές ζουν 400.000 άνθρωποι.
Σύμφωνα με επίσημες εκτιμήσεις στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου υπάρχουν περίπου 150.000 - 160.000 έποικοι και 35.000 Τούρκοι στρατιώτες, πολλοί εξ αυτών με τις οικογένειές τους. Εκτιμάται ότι συνολικά 55.000 Τουρκοκύπριοι έχουν μεταναστεύσει εκτός Κύπρου. Ο αριθμός των Τουρκοκυπρίων στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου έχει μειωθεί από 116.000 το 1974 σε 89.000 σήμερα. Με ένα φυσικό ρυθμό αύξησης του πληθυσμού, ο αριθμός αυτός θα ήταν 153.578.
Οι δημογραφικές πληροφορίες για την κατεχόμενη περιοχή προέρχονται κυρίως από απογραφές που πραγματοποιήθηκαν από τις τοπικές Αρχές, συμπληρωμένες από διοικητικά στοιχεία και μικρό αριθμό ακαδημαϊκών μελετών και δεν υπάρχει ανεξάρτητη επιβεβαίωση και επομένως τα στοιχεία παραμένουν αντικείμενο επιστημονικής και πολιτικής συζήτησης.
Η απογραφή πληθυσμού και κατοικιών του 2021 που διεξήχθη από το Ινστιτούτο Στατιστικής της «ΤΔΒΚ» κατέγραψε ντε φάκτο πληθυσμό 382.836 ατόμων, αύξηση περίπου 34 % σε σύγκριση με το σύνολο της απογραφής του 2011 που ήταν 286.257. Οι ετήσιες διοικητικές επικαιροποιήσεις για το 2023 ανεβάζουν τον πληθυσμό στα μέσα του έτους σε περίπου 401.000, γεγονός που υποδηλώνει μέσο ρυθμό ανάπτυξης κοντά στο 1,8% ετησίως από το 2011. Η φυσική αύξηση (γεννήσεις μείον θάνατοι) αντιπροσωπεύει περίπου το ένα τρίτο της πρόσφατης ανάπτυξης. Η καθαρή μετανάστευση, κυρίως από την Τουρκία και τους ξένους φοιτητές, αντιπροσωπεύει το υπόλοιπο. Είναι φανερό ότι η συνεχιζόμενη κατοχή και εποικισμός δημιουργούν δεδομένα που είναι δύσκολο να ανατραπούν.
Η διάμεση ηλικία στα κατεχόμενα είναι τα 32 έτη (31 άρρενες / 33 θήλεις) σε σχέση με 38,3 έτη ( 37,3 άρρενες / 39,3 θήλεις) στις ελεύθερες περιοχές. Οι άρρενες αποτελούν το 51,1% και οι θήλεις το 48,9% του πληθυσμού στα κατεχόμενα και αντίστοιχα οι άρρενες αποτελούν το 50,9% και οι θήλεις 49,1% του πληθυσμού στις ελεύθερες περιοχές. Η διαφορά μεταξύ αρρένων και θηλέων αφορά μεγαλύτερους αριθμούς φοιτητών και ξένων εργατών ( ιδίως στους τομείς των κατασκευών, της γεωργίας και της ιδιωτικής ασφάλειας) και στις δύο περιοχές. Είναι φανερό ότι στα κατεχόμενα ο πληθυσμός είναι νεαρότερος.
Γονιμότητα, θνησιμότητα και προσδόκιμο ζωής
Ο Πίνακας Γονιμότητα, Θνησιμότητα και Προσδόκιμο Ζωής για το Έτος 2022 παρουσιάζει μια εικόνα των βασικών δεικτών υγείας στις δύο περιοχές. Σε γενικές γραμμές τα στοιχεία είναι συγκρίσιμα αν και η γενική εικόνα της υγείας του πληθυσμού είναι καλύτερη στις ελεύθερες περιοχές όπου το προσδόκιμο ζωής και η βρεφική θνησιμότητα υποδηλώνουν ένα ισχυρότερο σύστημα υγείας.
Επίσης αξιοσημείωτο είναι το συνολικό ποσοστό γονιμότητας στο 1,7 στα κατεχόμενα και 1,37 στις ελεύθερες περιοχές αντίστοιχα σε σύγκριση με 1,53 στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης όλα πιο κάτω από το επίπεδο αντικατάστασης του 2,1 κάτω από το οποίο η κοινωνία δεν αναπληρώνεται. Η Ευρώπη και η Κύπρος γηράσκουν. Επίσης ο φόβος ότι η αυξημένη γονιμότητα των εποίκων θα μετέβαλλε τις δημογραφικές ισορροπίες δεν ισχύει. Αυτό που δημιουργεί την ανισότητα και εμπεριέχει υπαρξιακούς κινδύνους είναι ο συνεχιζόμενος εποικισμός. Οι έποικοι μεταφέρουν μαζί τους μια κουλτούρα ανοίκεια στους αυτόχθονες κατοίκους
Εθνότητες και κοινότητες στα κατεχόμενα
Οι αλλοδαποί πολίτες αποτελούσαν το 28% του μόνιμου πληθυσμού στην απογραφή του 2021. Από το σύνολο των αλλοδαπών πολιτών, το 82,5% κατείχε τουρκικά διαβατήρια. Οι υπόλοιποι περιλάμβαναν Νιγηριανούς, Ιρανούς, Ρώσους και μικρότερες ομάδες από τη Μέση Ανατολή, τη Νότια Ασία και τα κράτη μέλη της Ε.Ε.. Οι εκτιμήσεις των μόνιμων εποίκων από την ηπειρωτική Τουρκία ποικίλλουν. Ακαδημαϊκές μελέτες δείχνουν 100.000-120.000, αν και μόνο περίπου 75.000 δήλωσαν μακροχρόνια διαμονή στην απογραφή του 2021. Στην περιοχή καταγράφονται μικροί θύλακες Ελληνοκυπρίων (~350 άτομα, κυρίως στη χερσόνησο της Καρπασίας) και Μαρωνιτών (~120 άτομα στον Κορμακίτη και σε τρία άλλα χωριά) και οι οποίοι εμπίπτουν σε ειδικό καθεστώς.
Τα ποσοστά αστικοποίησης και εργατικό δυναμικό
Κάτοικοι αστικών κέντρων αποτελούν το 61% ( 67% στις ελεύθερες περιοχές) του πληθυσμού σύμφωνα με τη καταγραφή του 2021 και είναι συγκεντρωμένοι στις τρεις μεγάλες πόλεις τη Λευκωσία, την Κερύνεια και την Αμμόχωστο. Οι κάτοικοι της υπαίθρου αποτελούν το 39% και ζουν σε περισσότερα από 200 χωριά και μικρές πόλεις. Εποχιακές αιχμές πληθυσμού παρατηρούνται στις παραλιακές περιοχές κατά μήκος των ακτών της Κερύνειας και της Αμμοχώστου λόγω του τουρισμού και των πανεπιστημίων. Βεβαίως οι αποστάσεις και τα όρια μεταξύ αστικών και μη περιοχών είναι μικρότερα.
Συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό: 52,4% συνολικά (62% στις ελεύθερες περιοχές) όπου οι άρρενες αποτελούν το 69,2% (69,5%) και οι θήλεις το 36,1% ( 54,8%) με ποσοστό ανεργίας: 9,6 % (6,8%). Η ανεργία μεταξύ των νέων ηλικίας 15-24 ετών ξεπερνά το 22% (17%). Οι γυναίκες στις ελεύθερες συμμετέχουν σε σημαντικά μεγαλύτερο ποσοστό στην αγορά εργασίας. Αυτό έχει σημαντικές επιπτώσεις στη θέση της γυναίκας στην οικονομία και στην κοινωνία. Κορυφαίοι τομείς με βάση την απασχόληση είναι οι υπηρεσίες (ιδίως τουρισμός, εκπαίδευση), δημόσια διοίκηση, εμπόριο και κατασκευές.
Οι καταμετρήσεις του πληθυσμού διαφέρουν μεταξύ του ψευδοκράτους και της Κυπριακής Δημοκρατίας, με την τελευταία να εκτιμά χαμηλότερο σύνολο και υψηλότερο μερίδιο Τούρκων εποίκων. Το αν οι φοιτητές πανεπιστημίου και οι βραχυπρόθεσμα εργαζόμενοι πρέπει να συμπεριληφθούν στο σύνολο επηρεάζει την κατανομή των πόρων και τους εκλογικούς καταλόγους. Η έλλειψη επικύρωσης δεδομένων από τρίτους περιορίζει τη συγκρισιμότητα και επηρεάζουν τους μελλοντικούς σχεδιασμούς σε σχέση με το μέλλον μιας επανενωμένης Κύπρου .
H Οικονομία στο Υπό Τουρκική Κατοχή Μέρος της Κύπρου
Η οικονομία του ψευδοκράτους γνώρισε ισχυρή ανάπτυξη το 2024, ωστόσο οι πληθωριστικές πιέσεις παραμένουν υψηλές και οι δημοσιονομικές πιέσεις αυξημένες, σύμφωνα με νέα έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας. Η έκθεση περιγράφει την υφιστάμενη κατάσταση και παρέχει συστάσεις για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της οικονομικής ολοκλήρωσης του νησιού.
Η Έκθεση Μακροοικονομικής Παρακολούθησης 2025: Πέρα από τα σημεία συμφόρησης – Προώθηση της οικονομικής ολοκλήρωσης εκτιμά ότι η οικονομία των κατεχομένων αναπτύχθηκε κατά 6,4% πέρυσι, κυρίως λόγω της εγχώριας κατανάλωσης. Οι υψηλότεροι μισθοί τόσο στον «δημόσιο» όσο και στον ιδιωτικό τομέα συνέβαλαν στον μετριασμό του πληθωρισμού και στην αύξηση των δαπανών.
Ωστόσο, οι διελεύσεις της Πράσινης Γραμμής - ένας βασικός δείκτης της ζήτησης υπηρεσιών - παρέμειναν στάσιμες και το εσωτερικό εμπόριο, μεταξύ των δύο κοινοτήτων, μειώθηκε ελαφρώς. Επί του παρόντος, το εμπόριο της Πράσινης Γραμμής αντιπροσωπεύει μόλις το 10% των εξαγωγών της τουρκοκυπριακής κοινότητας, πολύ κάτω από τις δυνατότητες, υπογραμμίζοντας την ανάγκη αντιμετώπισης ρυθμιστικών πρακτικών που εμποδίζουν την οικονομική ολοκλήρωση.
Η ανάπτυξη αναμένεται, βάσει των εκτιμήσεων, να επιβραδυνθεί σε περίπου 4,2%, επηρεασμένη από την ηπιότερη εξωτερική και εγχώρια ζήτηση, τον επίμονο πληθωρισμό και τις αυξανόμενες δημοσιονομικές πιέσεις. Για τη στήριξη της βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης, οι προτεραιότητες πολιτικής περιλαμβάνουν την ενίσχυση της αποδοτικότητας των δαπανών, τη διεύρυνση της φορολογικής βάσης και τη βελτίωση της στόχευσης των μέτρων κοινωνικής προστασίας. Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις παραμένουν καίριας σημασίας για την ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα.
Η έκθεση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις ανεκμετάλλευτες δυνατότητες για μεγαλύτερη εμπορική ολοκλήρωση στο νησί. Υπογραμμίζει την ευκαιρία εκσυγχρονισμού των ρυθμιστικών πρακτικών με τρόπους που θα μπορούσαν να μειώσουν τις τιμές καταναλωτή, να διευρύνουν τις επιλογές των προμηθευτών και να ενισχύσουν την οικονομική ανταγωνιστικότητα, ιδίως υποστηρίζοντας τις επιχειρήσεις που προωθούν την ανάπτυξη και τη δημιουργία θέσεων εργασίας.
Για την προώθηση της οικονομικής ολοκλήρωσης και την απελευθέρωση της κοινής ευημερίας, η έκθεση συνιστά την απλούστευση των απαιτήσεων αδειοδότησης, την αντικατάσταση των παρωχημένων συστημάτων προαδειοδότησης με ελέγχους βάσει κινδύνου στα σημεία εισόδου και τη βελτίωση της εποπτείας της αγοράς και της κανονιστικής διαφάνειας. Προτείνει επίσης την πιλοτική εφαρμογή κινήτρων για τους συμμορφούμενους εμπόρους, την ευθυγράμμιση των προτύπων, την ενίσχυση των υποδομών, τη βελτίωση της πρόσβασης σε πληροφορίες και χρηματοδότηση της αγοράς και την επανεξέταση των φορολογικών πρακτικών που περιορίζουν επί του παρόντος τις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
Η οικονομία των κατεχομένων υποχείριο της Τουρκίας
Η οικονομία στα κατεχόμενα ως αποτέλεσμα της σύνδεσής της με την αντίστοιχη τουρκική έχει υποχωρήσει σημαντικά σε σχέση με την οικονομία στις ελεύθερες περιοχές. H ηγεσία των Τ/κ αποφεύγει ή και αδυνατεί να κάνει τα βήματα που χρειάζονται για να απελευθερώσει την οικονομία και προτιμά να μιλά για απομόνωση των Τ/κ και τα τρία «Α» του Ερσίν Τατάρ, απευθείας εμπόριο, πτήσεις και διεθνείς επαφές τα οποία αποσκοπούν στην αναγνώριση της οντότητας στα κατεχόμενα παρά στην επίλυση των προβλημάτων.
Ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ, τρέχουσες τιμές) για το 2022 ήταν της τάξης των €3,6 δις (€34,4 δις στις ελεύθερες περιοχές). Αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ ήταν 5,9 % το 2020 (λόγω της πανδημίας), +6,4 % το 2021, +4,3 % (προκαταρκτικώς) το 2022. Το εκτιμώμενο κατά κεφαλήν ΑΕΠ (σε τρέχουσες τιμές): €13.000–14.000 σε σύγκριση με €32.000 στις ελεύθερες περιοχές.. Ο πληθωρισμός των τιμών καταναλωτή ήταν κατά μέσο όρο 83 % το 2022, λόγω της ταχείας υποτίμησης της λίρας και της μετακύλισης των τιμών εισαγωγής.
Οι βασικές πηγές συναλλάγματος
Στο Πίνακα Οικονομικοί Δείκτες για την Κύπρο 2021-2028 αποδίδεται η εικόνα της κυπριακής οικονομίας. Η διαφορά μεταξύ των δύο οικονομιών είναι σημαντικές. Οι αιτιάσεις για απομόνωση και μη αναγνώριση δεν αποδίδουν επαρκώς την ουσία του προβλήματος το οποίο αφορά μια κοινωνία και οικονομία δεσμευμένη από την Τουρκία και τα προβλήματα τα οποία δημιουργεί αυτή η εξάρτηση. Αυτά θα μπορούσαν να αλλάξουν με την υιοθέτηση του acquis Communautaire, του ευρώ και την αποδοχή λειτουργίας λιμένων και αεροδρομίου υπό την εποπτεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Οι Υπηρεσίες αποτελούν τον σημαντικότερο τομέα της οικονομίας με 70% (τουρισμός 18%, τριτοβάθμια εκπαίδευση 14%, δημόσια διοίκηση 10%, εμπόριο 9%, λοιπά 19 %). Η βιομηχανία καλύπτει το 20% ( κατασκευές 11 %, μεταποίηση 6%, επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας 3%) ή δε γεωργία και αλιεία το 10% (εσπεριδοειδή, πατάτες, ελιές, γαλακτοκομικά προϊόντα και κομμένα άνθη). Η άτυπη δραστηριότητα είναι αρκετά μεγάλη, ειδικά στις μικρές επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου και στις εποχιακές κατασκευές.
Οι εμπορικές ροές πραγματοποιούνται σχεδόν εξ ολοκλήρου μέσω της Τουρκίας. Το απευθείας θαλάσσιο ή αεροπορικό φορτίο με άλλες χώρες απαγορεύεται βάσει του ψηφίσματος 550 (1984) του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Οι εξαγωγές είναι πολύ χαμηλές σε σύγκριση με τις εισαγωγές. Εξαγωγές εμπορευμάτων: €138εκ (γαλακτοκομικά, εσπεριδοειδή, παλιοσίδερα). Εισαγωγές εμπορευμάτων: €2 δις (καύσιμα, μηχανήματα, καταναλωτικά αγαθά, τρόφιμα). Ως εκ τούτου, το ορατό εμπορικό έλλειμμα, υπερβαίνει το 40% του ΑΕΠ, χρηματοδοτείται από τουριστικές εισπράξεις, δίδακτρα ξένων φοιτητών, εμβάσματα εργαζόμενων και μεταφορές από την Τουρκία. Οι αφίξεις τουριστών ανέκαμψαν σε 1,5 εκ το 2022 (75% του επιπέδου του 2019) και δημιούργησαν περίπου €776 εκ σε ακαθάριστα έσοδα. Οι εξαγωγές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης —δίδακτρα και έξοδα διαβίωσης περίπου 100.000 ξένων φοιτητών— πρόσθεσαν περίπου €517 εκ . Ακόμη και με τα έσοδα από τον τουρισμό και την λειτουργία των πανεπιστημίων το ισοζύγιο πληρωμών παραμένει αρνητικό και μη βιώσιμο.
Έλλειμμα που γεφυρώνεται μόνο με τουρκική βοήθεια
Η εικόνα των δημόσιων οικονομικών παρουσιάζει ψηλά ελλείμματα τα οποία καλύπτονται από την Τουρκία. Τα έσοδα κεντρικής διοίκησης για το 2022 ανέρχονται στο 29% του ΑΕΠ και οι δαπάνες στο 38%. Οι μισθοί και οι συντάξεις του δημόσιου τομέα αντιπροσωπεύουν περίπου το ήμισυ των πρωτογενών δαπανών Οι επενδύσεις κεφαλαίου ανέρχονται κατά μέσο όρο στο 3% του ΑΕΠ. Το ακαθάριστο δημόσιο χρέος πλησίασε το 110 % του ΑΕΠ το 2022, αλλά τα δύο τρίτα οφείλονται σε τουρκικά ιδρύματα με ήπιους όρους.
Η οικονομία στα κατεχόμενα λειτουργεί κάτω από σημαντικούς περιορισμούς αλλά δυνητικά έχει σημαντικές προοπτικές. Η έλλειψη διεθνούς αναγνώρισης και η χρήση της τουρκικής λίρας διατηρεί το κόστος κρατικού δανεισμού σε ψηλά επίπεδα και εμποδίζει τις απευθείας πτήσεις ή τη ναυτιλία, αυξάνοντας τις τιμές των εισροών. Η υψηλή έκθεση στην τουρκική μακροοικονομική μεταβλητότητα μεταδίδει διαταραχές συναλλαγματικών ισοτιμιών και πληθωρισμού. Αυτά θα μπορούσαν να αλλάξουν με την υιοθέτηση του acquis Communautaire, του ευρώ και την αποδοχή λειτουργίας λιμένων και αεροδρομίου υπό την εποπτεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η κλιματική αλλαγή απειλεί τις καλλιέργειες υψηλής έντασης νερού και τα περιουσιακά στοιχεία του παράκτιου τουρισμού. Μια συνολική διευθέτηση του Κυπριακού, εάν επιτευχθεί, θα μπορούσε να άρει τους εμπορικούς φραγμούς και να ξεκλειδώσει τα διαρθρωτικά ταμεία της Ε.Ε.. Ελλείψει αυτής της εξέλιξης, η σταδιακή ενσωμάτωση με την Τουρκία παραμένει το μόνο σενάριο που ενδιαφέρει την ηγεσία των Τουρκοκυπρίων.
Η επόμενη μέρα για την τουρκοκυπριακή ηγεσία και το μέλλον της Κύπρου
Τον Οκτώβριο θα υπάρξει μια εκλογική διαδικασία μεταξύ των Τ/κ.. Διαφαίνεται ότι η Τουρκία άρχισε να παίρνει αποστάσεις και να παραμερίζει τον κύριο Ερσίν Τατάρ και όπως πάντα η Τουρκία έχει την επιρροή να επιβάλει τις επιθυμίες της και να χειραγωγεί την Τ/κ ηγεσία και κατ’ επέκταση την Κοινότητα. Ίσως οι ευρωπαϊκές της φιλοδοξίες και η επερχόμενη Κυπριακή Προεδρία της Ε.Ε. να λειτουργήσουν καταλυτικά.
Από την άλλη οι Κύπριοι θα πρέπει να εμπεδώσουμε ότι υπάρχει μια κοινή μοίρα για όλους του αυτόχθονες κατοίκους και είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε μαζί. Θα πρέπει να αποδεχτούμε τους Τ/κ και να τους βοηθήσουμε να απογαλακτιστούν από την Τουρκία και να σταθούν στα πόδια τους. Οι Τουρκοκύπριοι θα πρέπει να κατανοήσουν ότι το μόνο βιώσιμο και ρεαλιστικό σενάριο είναι η συμβίωση με τους Ελληνοκύπριους στα πλαίσια της Κυπριακής Δημοκρατίας και της Ε.Ε.. Ο ελάχιστος κοινός παρονομαστής είναι η Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία ως η μόνη ρεαλιστική και βιώσιμη λύση για ένα κοινό, ειρηνικό και μέλλον.
*Εργάτη Γνώσης
- Διαβάστε επίσης: Κυπριακή πρωτιά στην άνοδο του δείκτη τουριστικών εσόδων